พระองคุลิมาล
กับตัวตนจากกรรม

เมื่อองคุลิมาลเห็นพระพุทธเจ้าดำเนินมาเพียงลำพัง เขาคิดตามจับ แต่แม้จะวิ่งเต็มกำลังก็ไม่สามารถตามพระองค์ที่ดำเนินตามปกติได้ จึงร้องว่า “หยุดก่อน สมณะ หยุดก่อน” พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า “เราหยุดแล้ว องคุลิมาล เธอต่างหากจงหยุด”

องคุลิมาลสงสัย เพราะตนเป็นผู้หยุดยืน ส่วนพระพุทธเจ้ายังดำเนินอยู่ พระองค์จึงอธิบายเป็นคาถาว่า พระองค์หยุดการเบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงแล้ว แต่อองคุลิมาลยังไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย จึงเป็นผู้ยังไม่หยุด เมื่อได้ฟัง เขาทิ้งดาบและอาวุธ ถวายบังคม และขอบวช

หลังทิ้งอาวุธ องคุลิมาลได้รับการบวชและติดตามพระพุทธเจ้ากลับพระเชตวัน ต่อมาผู้คนร้องเรียนต่อพระเจ้าปเสนทิว่ามีโจรร้ายในแว่นแคว้น พระราชาจึงนำกองม้าออกไปเพื่อปราบ เมื่อเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า พระองค์ทรงถามว่า หากทรงเห็นองคุลิมาลปลงผม นุ่งห่มจีวร งดเว้นการฆ่า ลักทรัพย์ และพูดเท็จ พระราชาจะทรงทำอย่างไร

พระราชาตรัสว่าจะถวายความเคารพและอุปถัมภ์ แต่ทรงสงสัยว่าคนทุศีลเช่นนั้นจะสำรวมได้อย่างไร เมื่อพระพุทธเจ้าทรงชี้ให้เห็นภิกษุองคุลิมาล พระราชาทรงตกพระทัย ก่อนสนทนาและเสนอปัจจัยกับการคุ้มครอง ท่านปฏิเสธเพราะถือธุดงค์ อยู่ป่า เที่ยวบิณฑบาต ใช้ผ้าบังสุกุล และมีไตรจีวรครบแล้ว

วันหนึ่งพระองคุลิมาลพบหญิงคนหนึ่งกำลังคลอดยากและเกิดความกรุณา จึงไปกราบทูลพระพุทธเจ้า พระองค์ทรงให้ไปกล่าวสัจจวาจาว่า ตั้งแต่เกิดมาไม่รู้สึกว่าเจตนาปลงชีวิตสัตว์ พระองคุลิมาลทูลว่าไม่อาจกล่าวเช่นนั้นได้ เพราะจะเป็นคำเท็จ

พระพุทธเจ้าจึงทรงแก้ถ้อยคำให้กล่าวว่า “ตั้งแต่เราเกิดแล้วในอริยชาติ เราไม่รู้สึกว่าเจตนาปลงชีวิตสัตว์” ด้วยสัจจะนี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่หญิงและทารกในครรภ์ พระองคุลิมาลทำตาม และพระสูตรเล่าว่าหญิงกับครรภ์ได้รับความสวัสดี

พระสูตรกล่าวว่าพระองคุลิมาลอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร และบรรลุจุดหมายของพรหมจรรย์ ต่อมาเมื่อเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ก้อนดิน ท่อนไม้ และก้อนหินที่คนขว้างไปทางอื่นมาตกถูกท่านจนศีรษะแตก บาตรแตก และจีวรฉีก ท่านกลับมาหาพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสให้ท่านอดทน เพราะกำลังได้รับผลของกรรมในปัจจุบัน ซึ่งมิฉะนั้นอาจให้ผลหนักยาวนานกว่านั้น

คาถาของท่านกล่าวถึงผู้ที่เดิมประมาทแต่ภายหลังไม่ประมาท เปรียบเหมือนดวงจันทร์พ้นเมฆ ผู้มีกรรมชั่วถูกปิดกั้นด้วยกรรมดี ผู้ถูกพระพุทธเจ้าฝึกโดยไม่ใช้ท่อนไม้หรืออาวุธ และผู้ที่เคยเป็นคนทำร้ายแต่บัดนี้ไม่ทำร้ายสัตว์ใด