พระนันทะ
จากชีวิตที่อยากได้
สู่ใจที่ไม่ต้องเอาอะไรมาเติม

พระสูตรตั้งฉากที่พระเชตวัน เมืองสาวัตถี พระนันทะบอกภิกษุหลายรูปว่า ท่านไม่ยินดีในการประพฤติพรหมจรรย์ ไม่อาจทนดำเนินชีวิตนี้ต่อ และตั้งใจจะคืนสิกขา ภิกษุรูปหนึ่งนำความกราบทูลพระพุทธเจ้า พระองค์จึงให้เรียกพระนันทะมาและถามตรง ๆ ว่าเรื่องที่ได้ยินนั้นจริงหรือไม่

พระนันทะยอมรับว่าเป็นจริง เมื่อพระพุทธเจ้าทรงถามถึงเหตุ ท่านอธิบายว่า ขณะออกจากบ้าน หญิงชาวศากยะผู้เลอโฉมกำลังทำผมค้างอยู่ เหลียวมองและกล่าวในทำนองว่า “ขอท่านรีบกลับมา” ภาพนั้นและถ้อยคำนั้นยังติดอยู่ในความทรงจำ ทุกครั้งที่ระลึกถึง ท่านจึงไม่ยินดีในพรหมจรรย์และอยากกลับไปสู่ชีวิตคฤหัสถ์

จุดนี้สำคัญมาก เพราะพระสูตรให้เราได้ยิน “เหตุผลจากปากเจ้าของปัญหา” ก่อน ยังไม่รีบอธิบายว่าเขามีกิเลสชนิดใด พระนันทะรู้สึกว่าปัญหาเกิดจากการพลัดพรากจากชีวิตที่อยากได้ และทางแก้คือกลับไปหาชีวิตนั้น

คำกล่าวว่าจะละการฝึกและกลับไปสู่ชีวิตคฤหัสถ์แสดงว่า ทางออกเดิมของท่านไม่ใช่การเรียนรู้ที่จะอยู่กับความอาลัย แต่คือเปลี่ยนสถานะชีวิตให้กลับไปสอดคล้องกับภาพที่ใจถือไว้

Ud 3.2 เล่าว่า พระพุทธเจ้าทรงจับแขนพระนันทะ แล้วเสด็จจากพระเชตวันไปปรากฏในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ที่นั่นมีนางฟ้าห้าร้อยมารับใช้ท้าวสักกะ พระองค์ทรงถามว่า ระหว่างหญิงชาวศากยะที่พระนันทะระลึกถึงกับนางฟ้าเหล่านี้ ใครน่ารัก น่าดู และน่าปรารถนากว่ากัน

พระนันทะตอบอย่างรุนแรงว่า เมื่อเทียบกับนางฟ้า หญิงที่เคยเลอโฉมดูด้อยลงจนเทียบกันไม่ได้ พระพุทธเจ้าจึงตรัสให้ท่านยินดีในพรหมจรรย์ และทรงเป็นผู้รับรองว่าจะได้นางฟ้าเหล่านั้น พระนันทะยอมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยแรงจูงใจใหม่นี้

เมื่อภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระนันทะประพฤติพรหมจรรย์เพื่อหวังนางฟ้า และพระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้รับรอง ภิกษุผู้เป็นสหายจึงเรียกท่านในทำนองว่าเป็นผู้รับจ้างและผู้ถูกซื้อไว้ คำเหล่านี้ทำให้ความหมายของการปฏิบัติเปลี่ยนจาก “ฉันกำลังทำความดี” เป็น “ฉันกำลังทำงานแลกรางวัล”

พระสูตรบอกว่า พระนันทะเกิดความอึดอัด ละอาย และรังเกียจต่อคำเรียกนั้น จากนั้นท่านอยู่ผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียรและตั้งใจ ไม่นานก็ทำให้แจ้งจุดหมายสูงสุดของพรหมจรรย์ด้วยตนเอง และรู้ว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว

พระพุทธเจ้าตรัสถึงพระนันทะว่าเป็นกุลบุตร มีกำลัง มีรูปงามน่าเลื่อมใส และมีราคะกล้า แล้วทรงชี้ว่า ท่านจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ได้อย่างไร หากไม่สำรวมประตูอินทรีย์ รู้ประมาณในการบริโภค ประกอบความตื่น และมีสติสัมปชัญญะ

ใจความนี้สำคัญเพราะไม่ปฏิเสธลักษณะปัญหาของพระนันทะว่าไม่มีอยู่ แต่แสดงระบบฝึกที่เหมาะกับคนซึ่งถูกความพอใจทางประสาทสัมผัสดึงแรง การฝึกจึงไม่ได้จำกัดอยู่ในเวลานั่งสมาธิ แต่ครอบคลุมการเห็น การฟัง การกิน การนอน การเคลื่อนไหว และการรู้สภาวะภายใน

พระสูตรกล่าวว่า พระนันทะทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งในปัจจุบัน เข้าถึงและอยู่ในจิตหลุดพ้นและปัญญาหลุดพ้นอันไม่มีอาสวะ จากความสิ้นอาสวะ ท่านรู้ว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว และไม่มีภพเช่นนี้อีก

ต่อมา พระนันทะเข้าเฝ้าและกราบทูลให้พระพุทธเจ้าพ้นจากคำรับรองเรื่องนางฟ้า พระองค์ตรัสว่า เมื่อจิตของพระนันทะหลุดพ้นจากอาสวะโดยไม่ถือมั่น พระองค์ก็พ้นจากคำรับรองนั้นแล้ว นั่นหมายความว่า “สัญญาแลกรางวัล” ไม่ได้ถูกยกเลิกเพราะเปลี่ยนใจเฉย ๆ แต่เพราะผู้ซึ่งต้องการรางวัลไม่มีฐานแห่งความยึดแบบเดิมแล้ว

คาถาอุทานท้ายเรื่องสรุปว่า ภิกษุผู้ข้ามเปือกตมแห่งกาม ทำลายหนามแห่งกาม และถึงความสิ้นโมหะ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะสุขและทุกข์