พระพาหิยะ
กับตัวตนของผู้เห็น

เทวดาซึ่งเคยเป็นญาติของพระพาหิยะรู้ความคิดในใจและเข้ามาเตือนด้วยความอนุเคราะห์ว่า ท่านยังไม่เป็นพระอรหันต์ ยังไม่ได้เข้าสู่ทาง และยังไม่มีข้อปฏิบัติที่จะทำให้เป็นเช่นนั้น เมื่อพระพาหิยะถามว่าผู้ใดเป็นพระอรหันต์ เทวดาจึงชี้ไปยังพระพุทธเจ้าผู้ประทับที่สาวัตถีและทรงสอนธรรมที่นำไปสู่อรหัตผล

พระพาหิยะเกิดความสลดใจและออกเดินทางโดยไม่ชักช้า เมื่อพบพระพุทธเจ้ากำลังเสด็จบิณฑบาต ท่านขอให้ทรงแสดงธรรม พระพุทธเจ้าตรัสว่ายังไม่ใช่เวลา ท่านขอซ้ำโดยยกความไม่แน่นอนของชีวิต และเมื่อขอเป็นครั้งที่สามจึงได้รับคำสอน

พระพุทธเจ้าทรงให้พระพาหิยะฝึกกับสี่เขต: ในสิ่งที่เห็นมีเพียงสิ่งที่เห็น ในสิ่งที่ได้ยินมีเพียงสิ่งที่ได้ยิน ในสิ่งที่สัมผัสรู้มีเพียงสิ่งที่สัมผัสรู้ และในสิ่งที่ใจรู้มีเพียงสิ่งที่ใจรู้ คำสอนนี้ครอบคลุมทั้งประสบการณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ

คำว่า “เพียง” ไม่ได้สั่งให้หยุดสมอง ไม่ให้จำแนกวัตถุ หรือทำเป็นไม่รู้ความหมายของคำพูด แต่ตัดการนำประสบการณ์ไปตั้งเป็นตัวตน: จาก “เสียงตำหนิปรากฏและใจไม่พอใจ” ไปเป็น “ฉันถูกลดคุณค่า” จาก “ความคิดหนึ่งเกิด” ไปเป็น “ฉันเป็นคนคิดแย่”

คำสอนดำเนินต่อว่า เมื่อฝึกจนในสิ่งที่เห็นเป็นเพียงสิ่งที่เห็น และเช่นเดียวกันในอีกสามเขต ผู้ปฏิบัติจะไม่เป็น “ด้วยสิ่งนั้น” เมื่อไม่เป็นด้วยสิ่งนั้น ก็ไม่อยู่ “ในสิ่งนั้น” และเมื่อไม่อยู่ในนั้น ก็ไม่อยู่ที่นี่ ที่อื่น หรือระหว่างกลาง นี่คือที่สุดแห่งทุกข์

ข้อความนี้ไม่ควรถูกอ่านเป็นการย้ายตัวตนจากภายในไปภายนอก หรือจากโลกนี้ไปยังพื้นที่ลึกลับ แต่เป็นการปิดช่องที่ใจจะใช้ประสบการณ์เป็นหลักฐานตั้งผู้รู้ แล้วนำผู้รู้นั้นไปวางไว้ในตำแหน่งใดตำแหน่งหนึ่ง

พาหิยสูตรกล่าวว่า เมื่อพระพาหิยะได้ฟังคำสอนย่อ จิตของท่านหลุดพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น หลังพระพุทธเจ้าเสด็จจากไปไม่นาน พระพาหิยะถูกแม่โคที่มีลูกอ่อนชนจนเสียชีวิต

พระพุทธเจ้าทรงให้ภิกษุนำร่างไปเผาและสร้างสถูป เมื่อภิกษุถามถึงคติ พระองค์ตรัสว่าพระพาหิยะเป็นบัณฑิต ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ทำให้พระองค์ลำบากด้วยเรื่องธรรม และปรินิพพานแล้ว จากนั้นทรงเปล่งอุทานถึงภาวะที่ธาตุและเครื่องหมายต่าง ๆ ไม่อาจตั้งอยู่