กายเป็นธาตุ จากสิ่งที่ยึดว่าเป็นเรา สู่รูปที่เกิดและเปลี่ยนตามเหตุปัจจัย

สามบทแรกตรวจว่า “ฉันกำลังทำอะไร” บทนี้เริ่มถามว่า “กายที่เรียกว่าฉัน แท้จริงประกอบขึ้นอย่างไร”

ใน MN 61 พระราหุลได้รับวิธีตรวจเจตนา กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม และผลของการกระทำ ส่วน MN 62 เปิดการฝึกอีกชั้นหนึ่ง พระพุทธเจ้าทรงให้พิจารณารูปทุกชนิดด้วยปัญญาอันชอบว่า ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา และไม่ใช่ตัวตนของเรา จากนั้นพระราหุลจึงหยุดการออกบิณฑบาตและนั่งภาวนา

พระพุทธเจ้าทรงขยายจากรูปไปยังขันธ์ทั้งห้า แต่บทนี้เลือกฝึกรูปและธาตุเป็นฐานก่อน

อดีตหรืออนาคต ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด—รูปทุกชนิดต้องถูกเห็นด้วยหลักเดียวกัน

พระพุทธเจ้าทรงแจกแจงรูปด้วยคู่มิติหลายชุด เพื่อไม่ให้ผู้เรียนยอมคลายความยึดเฉพาะรูปบางชนิด แต่แอบเก็บรูปอีกชนิดหนึ่งไว้เป็นแกนของตัวตน เช่น ไม่ยึดกายปัจจุบันแต่ยังยึดภาพวัยหนุ่มสาว ไม่ยึดตนเองแต่ยังหมกมุ่นกับรูปลักษณ์ของผู้อื่น

สิ่งที่เรียกว่า “กายของฉัน” เป็นการประชุมของลักษณะหลายชนิด ซึ่งมีอยู่ทั้งภายในและภายนอก

พระพุทธเจ้าทรงแจกแจงธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม และอากาศ โดยให้เห็นธาตุภายในกับภายนอกเป็นธาตุชนิดเดียวกัน แล้วพิจารณาด้วยปัญญาอันชอบว่าไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา และไม่ใช่ตัวตนของเรา

การไม่ยึดกายไม่เท่ากับการไม่มีร่างกาย แต่คือไม่ให้สิ่งที่เกิดตามเหตุปัจจัยทำหน้าที่เป็นแก่นถาวรของ “ฉัน”

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงให้เห็นธาตุภายในและภายนอกเป็นธาตุชนิดเดียวกัน พระองค์ทรงให้พิจารณาด้วยปัญญาอันชอบว่า “นี่ไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนี่ นี่ไม่ใช่ตัวตนของเรา” ทั้งสามวลีแตะความยึดคนละมุม แต่ทำงานร่วมกัน

การฝึกไม่จบที่จำว่า “กายมีห้าธาตุ” แต่ต้องเห็นจังหวะที่ชื่อกายและเรื่องของฉันถูกสร้างทับลักษณะที่กำลังปรากฏ

ผู้เรียนควรเลือกเหตุการณ์หนึ่ง เช่น ปวดเมื่อย ร้อน เหนื่อย หิว ถูกวิจารณ์รูปร่าง หรือกังวลเรื่องอายุ แล้วแยกข้อมูลทางกายออกจากเรื่องราวเกี่ยวกับตัวตน จากนั้นจึงพิจารณาว่า สิ่งใดต้องดูแล และสิ่งใดเป็นความยึดที่กำลังเติมทุกข์

แยกสิ่งที่ MN 62 บันทึกตรง ออกจากความสามารถที่หลักสูตรกำลังสร้าง และผลที่ยังต้องอาศัยบทถัดไป